Na cyfrowej linie – Cyfrowy świat młodzieży: Realne zagrożenia w sieci.

Autor tekstu: Ola Radziszewska

Internet i bycie online towarzyszy nam już od wielu lat. Świat cyfrowy daje nam niemal nieograniczone możliwości nauki, rozwoju i poznawania nowych ludzi, przy równoczesnym zatrważającym tempie rozwoju technologii i niewystarczających narzędziach, które pozwoliłyby skutecznie kontrolować oglądane treści.

Trzeba mieć na uwadze, że ten sam cyfrowy świat jest przestrzenią, która może zarówno wzmacniać istniejące słabości, jak i je generować. No właśnie, tylko jak się przed tym ustrzec? Mamy tutaj dwie przeciwwagi: z jednej strony, ekspozycja na bodźce i zagrożenia płynące z internetu naraża dzieci i młodzież na wiele niebezpieczeństw – i to jest fakt. Z drugiej strony, zbyt duża kontrola, szczególnie w przypadku młodzieży, może powodować konflikty rodzinne.

Zatem, aby zrozumieć całe spektrum zagrożeń online, należy wzrok skupić dalej poza samą technologię – na osobisty i środowiskowy kontekst młodych ludzi i użytkowników świata cyfrowego.

Wszechobecność sieci: teraźniejszość młodego pokolenia

Trudno w obecnym świecie pozostać offline. Jeszcze 20 lat temu, kiedy internet w telefonie był płatny, przypadkowe naciśnięcie przycisku „internet” powodowało stres związany z możliwymi skutkami finansowymi i groźbą szlabanu na wychodzenie na podwórko. Czatowało się i grało w kafejkach internetowych – artefakt tamtych czasów. Zagrożenia już wtedy istniały, byliśmy jak na dopaminowym haju, a przecież nie wiedzieliśmy, kto jest po drugiej stronie okienka wiadomości czatowej. Tyle, że tego zagrożenia nie zaprosiliśmy do naszych domostw.

Teraz wygodnie siedzi ono w każdym z naszych domów: wyłania się przez krótkie „Alexa, puść mój ulubiony kawałek”, przez dźwięk robota sprzątającego, czy przez Thermomix, który sam się włącza o ustalonej godzinie. Kalendarz Google przypomina o wydarzeniach, a smartwatch wibruje, bo powinniśmy się napić wody. Nawet naszymi problemami dzielimy się z AI, bo, jak słychać, „nikt nie rozumie nas lepiej niż ChatGPT”. Do znajomych i rodziców dzwonimy za pośrednictwem zooma/teamsa lub nagrywamy głosówki na whatsappie. Świat cyfrowy kształtuje zachowania, wpływa na postrzeganie prywatności. Możemy wszystko, nie wychodząc nawet z domu.

Jeśli spojrzymy na to z tej perspektywy, trudno się dziwić młodzieży i dzieciom, że łakną być online – oni nie znają innej rzeczywistości. Bycie offline jest passe. I choć jako matka chciałabym uchronić moje dzieci przed nadmiernym korzystaniem z ekranów i całym niebezpieczeństwem, jakie w nich czyha, wiem, że to nie jest takie proste.

Cena perfekcji: Zdrowie psychiczne i czynniki środowiskowe

WHO w raporcie z września 2024  wskazuje wpływ social mediów jako jeden z czynników pogarszającego się zdrowia psychicznego młodzieży.

Czynniki społeczno-kulturowe, pozostałości po izolacji w czasie pandemii, niekończące się konflikty zbrojne, pogarszający się stan psychiczny młodego pokolenia oraz wciąż pędzący się świat sprawia, że internet staje się mechanizmem radzenia sobie z trudnościami, poczuciem samotności i izolacji.

Trudności z jakimi borykają się młodzi – towarzyszący im lęk, depresja, częściej diagnozowane ADHD czy ASD ale też niska samoocena sprawiają, że coraz częściej akceptacji poszukują w sieci, zrozumienia, kontaktu czy też ucieczki od problemów.  Prezentowane piękno czy perfekcja, silnie promowane przez platformy jest szkodliwe. Sprawia, że młodzi ciągle czują się niepewni, niewystarczający porównując się do ideałów, których nie ma, a tworzą je filtry.

Niewidzialna rola statusu społecznego i finansowego

Status finansowy również odgrywa tutaj rolę. Tam, gdzie pieniędzy nie jest za dużo, a rodzice zmuszeni są pracować dłużej, może być mniej nadzoru. Młodzież może chętniej próbować znaleźć „łatwe źródła zarobku”, a obiecujących ofert szybkiego zysku w sieci jest wiele. Chęć zaimponowania rówieśnikom i bycia takimi jak oni wzbudza uczucia takie jak pożądanie – obecnie dobrym przykładem są maskotki Labubu. Presja określonego stylu życia lub wykreowanego wizerunku jest ogromna. Jak wskazuje The Children’s Society w raporcie z 2024 roku, zwiększona zależność czyni dzieci bardziej podatnymi na zagrożenia online.

Cyfrowy czas a zdrowie

Platformy z jakich najczęściej korzystają młodzi ludzie, tik tok, instagram są zaprogramowane aby dawać odbiorcom chwilowy zastrzyk dopaminy, co czyni je jednocześnie źródłem uzależnienia behawioralnego. Jeśli dodatkowo dodamy wyzwania, które można na nich obejrzeć, o tragedie nie trudno. Co więcej, dowody naukowe (np. AAS, 2024) wyraźnie wskazują, że nadmierny czas ekranowy, zwłaszcza przed snem, koreluje z niższą jakością i krótszym czasem snu, co ma bezpośredni, negatywny wpływ na nastrój, koncentrację i regulację emocji młodego człowieka.

Zagrożenia, które czekają za ekranem

Zagrożenia, na jakie należy zwrócić uwagę, to:

Cyberprzemoc i hejt w sieci – Raport brytyjskiego Urzędu Statystyk Narodowych (ONS) z 2023 roku wskazuje, że co piąte dziecko w wieku od 10 do 15 lat doświadczyło nękania w sieci (ONS, 2023). Dla dziecka lub młodego człowieka w okresie dorastania, które zmaga się z niską samooceną lub lękiem społecznym, konsekwencje hejtu w internecie mogą mieć olbrzymie skutki. A tu wchodzi w grę jeszcze kwestia presji i konieczność dostosowania się do trendów, które zmieniają się co chwilę. A to sprawia, że Ci młodzi ludzie w łatwy sposób stają się ofiarami, choć w cale nie tak rzadko uczestnikami i sprawcami przemocy. Wszechobecna anonimowość pociąga ludzi do granic człowieczeństwa.

Grooming (Uwodzenie) – Wspomniana powyżej anonimowość w dużym stopniu ułatwia kontakt między dziećmi a dorosłymi. Według organizacji NSPCC na początku 2024 roku liczba rejestrowanych przez policję przestępstw tego typu w Wielkiej Brytanii wzrosła o 82% w przeciągu pięciu lat. Dziecko w końcu znajduje przyjaciela, który go rozumie, który nie ocenia, nie karze, nie prawi morałów, daje to czego mogło zabraknąć – wsparcia emocjonalnego, choć to tylko pozorne.

Wpływ szkodliwych treści – Internet jak zostało wspomniane na samym początku nie ma praktycznie końca a jego możliwości są nieograniczone. Dzieci są często narażone na nieodpowiednie i szkodliwe treści, takie jak: przemoc, pornografia, gry nieodpowiednie do wieku, wyzwania i treści promujące samookaleczenia. Raport brytyjskiego Ofcom upublicznione w stycznius 2025 roku wykazały, że tylko połowa badanych rodziców ustala zasady dotyczące gier online. Dodatkowym zagrożeniem są algorytmy, pokazują coraz więcej nieodpowiednich treści, tym samym wciągając w to dzieci i młodzież jeszcze bardziej. Coraz trudniej rozróżnić co jest rzeczywistością a zniekształcenia dotyczące postrzegania norm się rozmywają na korzyść normalizacji ryzykownych i ekstremalnych zachowań.

Generatywna Sztuczna Inteligencja (AI) i dezinformacja – Generatywna sztuczna inteligencja wprowadza nowe, jeszcze nie do końca możliwe do określenia zasięgu zagrożenia. Odróżnienie faktu od tzw. deepfaku sprawia, że to narzędzie pozwala przy odrobienie nauki posłużyć się nim jako narzędziem do dezinformacji, nękania, itd. Co gorsza, jako psycholog coraz częściej spotykam się z treściami, że my jako specjaliści nie jesteśmy już potrzebni, że rozmowa z czatbotem przynosi lepsze rezultaty. Skoro tak czują dorośli, to tym bardziej dzieci i młodzież, którym łatwiej napisać niż porozmawiać. A to w konsekwencji będzie prowadzilo do większej izolacji, samotności, fobii społecznej. Nie mówiąc o możliwościach wykorzystania tych nierzadko głębokich treści jeśli wpadną w niepowołane ręce.

Kradzież tożsamości – Dzieciom wciąż brakuje wiedzy i zrozumienia dotyczącego wartości ich danych osobowych, co może prowadzić do ujawnienia danych wrażliwych. Raport ICO (2024) mówi o tym, że rodzice bardziej dbają o bezpieczeństwo dzieci w sieci niż o ich dane osobowe.

W pierwszej części przyjrzeliśmy się, w jaki sposób środowisko online, społeczne i ekonomiczne czynniki ryzyka oraz konkretne zagrożenia czyhają na nastolatków. Aby jednak skutecznie działać, musimy zrozumieć, dlaczego młodzi ludzie są tak podatni na to ryzyko.

W kolejnym artykule skupimy się na czynnikach biologicznych i psychologicznych – niedojrzałym mózgu nastolatka, optimism bias i mechanizmach dopaminowych, które w połączeniu z algorytmami mediów społecznościowych tworzą tę niebezpieczną kombinację.

Słowniczek

• Dopamina – Neuroprzekaźnik w mózgu, często nazywany „hormonem nagrody”. Jest uwalniany w sytuacjach przyjemnych, motywuje do działania i odgrywa kluczową rolę w mechanizmach uzależnienia
• Cyberprzemoc- Przemoc (nękanie, groźby, ośmieszanie) realizowana za pomocą technologii cyfrowych, takich jak internet, media społecznościowe, SMS-y czy gry online.
• Grooming – Proces manipulowania, uwodzenia i budowania relacji emocjonalnej z dzieckiem lub nastolatkiem przez dorosłą osobę w sieci, mający na celu wykorzystanie seksualne.
• Deepfake – Technologia generatywnej sztucznej inteligencji (AI) umożliwiająca tworzenie bardzo realistycznych, ale fałszywych materiałów wideo, audio lub zdjęć, w których dana osoba mówi lub robi coś, czego w rzeczywistości nie robiła. Nowe zagrożenie AI, które utrudnia młodzieży odróżnienie prawdy od fałszu, zwiększając ryzyko nękania i dezinformacji.
• ASD / ADHD Spektrum Autyzmu (ASD) oraz Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Deficytem Uwagi (ADHD). Oba terminy określają zaburzenia neurorozwojowe, które mogą wpływać na sposób funkcjonowania społecznego, emocjonalnego i na podatność na bodźce (w tym online).

Bibliografia

1. Children’s Society. (2024). The Good Childhood Report 2024. The Children’s Society. https://www.childrenssociety.org.uk/information/professionals/resources/good-childhood-report-2024
2. Information Commissioner’s Office (ICO). (2024). Children’s data lives: Report on children’s data privacy. ICO. https://ico.org.uk/media2/about-the-ico/documents/4031562/children-s-data-lives-report.pdf
3. National Society for the Prevention of Cruelty to Children (NSPCC). (2024). Online grooming crimes against children increase by 89% in six years. NSPCC. https://www.nspcc.org.uk/about-us/news-opinion/2024/online-grooming-crimes-increase/ (Uwaga: Raport NSPCC jest aktualizacją danych i potwierdza stały wzrost w latach 2020-2024)
4. Ofcom. (2025). Children’s Media Literacy Tracker 2024: Parent only survey – Impacting conditions and financial vulnerability. Ofcom. https://www.ofcom.org.uk/siteassets/resources/documents/research-and-data/data/statistics/2025/childrens-media-literacy-tracker-2024/parent-only-survey-2024—impacting-conditions-and-financial-vulnerability.pdf?v=390147
5. Office for National Statistics (ONS). (2023). Bullying and online experiences among children in England and Wales: Year ending March 2023. ONS. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/crimeandjustice/bulletins/bullyingandonlineexperiencesamongchildreninenglandandwales/yearendingmarch2023
6. Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ). (2025). Children and deepfakes (Briefing). European Parliament Research Service (EPRS). https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/775855/EPRS_BRI(2025)775855_EN.pdf
7. World Health Organization (WHO). (2024). Adolescent mental health (Fact Sheet). WHO. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
8. Hale, L., Guan, S. (2021). Screen time and sleep among school-aged children and adolescents: A systematic review. Sleep Medicine Reviews, 59(1), 101438.
9. Khalaf, A. M., Alubied, A. A., Khalaf, A. M., Rifaey, A. A. (2023). The impact of social media on the mental health of adolescents and young adults: A systematic review. Cureus, 15(8), e42990. doi:10.7759/cureus.42990
10. Nagata, J. M., et al. (2025). Association of Social Media Use With Depressive Symptoms in Adolescents and Young Adults. JAMA (Journal of the American Medical Association), 333(23), 2235–2245.
11. Włodarczyk, J., Woźniak, M., & Warchoł, K. (2020). Nastolatki 3.0: Raport z ogólnopolskiego badania. NASK.