Autor: Marlena Wandas
Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat zainteresowaniem cieszy się nie tylko dobrze znana nam genetyka, ale również epigenetyka. Obie nauki zdają się pełnić znaczącą rolę w badaniach nad funkcjonowaniem organizmu i różnorodnymi chorobami. Są to np. choroby nowotworowe (S. Flis i in., 2007), neurodegeneracyjne (Gruber, 2011), zaburzenia gospodarki hormonalnej (Kapiszewska, 2011), psychiczne (Mehl-Madrona i in., 2020) i wiele innych. Sam termin “epigenetyka” został wprowadzony przez Waddington’a, który w 1940 roku zauważył, że ekspresja fenotypowa nie jest identyczna z genotypem (Jablonka i Lamb, 2002; Mehl-Madrona i in., 2019). Procesy epigenetyczne nie zmieniają nam bezpośrednio DNA (genotypu), a sam sposób odczytu informacji zawartej w nim, wpływając na ekspresję genów i ostateczny fenotyp (Duch, 2013). W każdej komórce tylko część genów ulega ekspresji (Gruber, 2011). Jak się okazuje, czynniki epigenetyczne, takie jak sposób odżywiania, styl życia, wysiłek fizyczny, stres psychospołeczny, środowisko, w którym funkcjonujemy, mają wpływ na to, które geny się uaktywnią. Takie procesy aktywacji genów są odwracalne. Można na nie wpływać lekami (S. Flis i in., 2007), ale również zmianą stylu życia i nawyków (Jośko-Ochojska, 2019), co okazuje się istotne dla funkcjonowania ludzkiej psychiki, a więc dla chorób psychicznych i różnorodnych aspektów psychologicznych człowieka.
Okres prenatalny i niemowlęcy, ale także fazy poprzedzające zapłodnienie, są kluczowe dla kapitału zdrowia jednostki (Junien, 2015). Procesy epigenetyczne są znaczące w okresie ciąży i wskazują konsekwencję stylu życia kobiety ciężarnej na późniejszy rozwój dziecka. “Efekty epigenetyczne są szczególnie ważne w okresie płodowym, wpływa na nie sposób odżywiania, witaminy, leki, alkohol i inne używki, procesy zapalne, bakterie i wirusy, oddziaływanie różnych patogenów obecnych w środowisku na organizm matki” (Duch, 2013, s4). Powyższymi aspektami zajmuje się epigenetyka społeczna, która bada między innymi wpływ stresu doświadczanego przez matkę w okresie ciąży, jej statusu socjo-ekonomicznego, nastroju, diety, ale również doświadczeń traumatycznych (zarówno w okresie prenatalnym jak i wczesnodziecięcym) na późniejszy rozwój dziecka (Park, 2015). Poprzez transmisję międzypokoleniową można przekazywać pamięć komórkową i informacje o ekspresji genów potomnym pokoleniom (Jośko-Ochojska, 2019). Potwierdzają to liczne badania. Dowiedziono, że traumy i PTSD rodziców z doświadczeniem Holocaustu (Rachel Yehuda i in., 2001) i zamachu z 11 września 2001 roku w Nowym Yorku (Yehuda i in., 2006) wywarły wpływ na poziomy lęku i kortyzolu u ich dzieci, obserwowane już w okresie niemowlęcym.
Inne badania, skupiające się na przeżywanej przez matki w ciąży depresji udowodniły, że zarówno sama choroba, jak i przyjmowane na nią leki, wpłynęły m.in. na zwiększoną reaktywność osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA), regulującą poziom stresu. Już trzymiesięczne dzieci miały podwyższony poziom kortyzolu w ślinie (Oberlaner i in., 2018). Ta perspektywa jest kluczowa dla postrzegania traum międzypokoleniowych oraz wczesnodziecięcych. Procesy epigenetyczne mają swoją rolę również w przekazywaniu stylu przywiązania. Dzieje się to między innymi poprzez wpływ poziomu oksytocyny w organizmie matki w czasie ciąży (Grabizna, 2019). Okazuje się, że epigenetyczne
konsekwencje spowodowane przez okres prenatalny i poporodowy są obserwowane nie tylko w pierwszym pokoleniu, ale mogą się utrzymywać i być przekazywane dalej (Masterpasqua, 2009). Mehl-Madrona wraz ze współpracownikami (2020) piszą o diagnozie depresji, która jest zaburzeniem złożonym. Jak twierdzą, występujące u jednostek zaburzenia mogą być powiązane z doświadczeniami ich przodków. Według nich, pewne predyspozycje są przekazywane z pokolenia na pokolenie za pośrednictwem epigenetycznych mechanizmów. Badacze piszą, że występujące kilka generacji wstecz uwarunkowania społeczne i role płciowe, wywierają wpływ na obecnie częstsze występowanie i diagnozowanie depresji u reprezentantów konkretnych płci oraz środowisk. Nie jest to tylko kwestia genotypu i predyspozycji biologicznie powiązanych z płcią, ale transmisji epigenetycznych, które mogły owe predyspozycje uwarunkować.
W psychologii i psychiatrii często pojawiają się dyskusje mające na celu rozstrzygnięcie tego, co jest bardziej znaczące w rozwoju psychopatologii, geny czy środowisko. Dodatkowo, transgeneracyjne efekty przez długi okres w psychologii tłumaczono i nazywano międzypokoleniowością, a w biologii dziedziczeniem, co skutkowało częstym brakiem wspólnego gruntu (Grabizna, 2019). Epigenetyka to most łączący jedno i drugie (Mehl-Madrona i in., 2020). Również Skubiak i Taraszkiewicz (2018) twierdzą, że mózg nie jest determinowany jedynie przez DNA i genetykę, ale ulega wpływom ze środowiska. Neuroplastyczność jest według nich pojęciem kluczowym, tak samo jak dziedziczenie tzw. drugiego kodu, czyli procesy epigenetyczne. To samo mówią Dmitrzak-Węglarz i Hauser (2009), które podkreślają wzajemne interakcje pomiędzy czynnikami środowiskowymi i genetycznymi. Z tego względu choroby psychiczne są chorobami złożonymi. Zwracają uwagę na to, że sam genotyp nie wyjaśnia epizodycznego charakteru niektórych zaburzeń ani ich spontanicznej remisji. Stąd wniosek, że to okresowo występujące czynniki wypływające ze środowiska i bieżących przeżyć mogą mieć kluczową rolę w powstawaniu i leczeniu psychopatologii.
Rzuca to inne światło na oddziaływania terapeutyczne, które mogą być właśnie takim pozytywnym czynnikiem i doświadczeniem w życiu człowieka, które będzie mieć konsekwencje dla ekspresji genów i rozwoju chorób psychicznych. Określone badania pokazują, że czynniki ochronne, np. wsparcie społeczne, mogą łagodzić epigenetyczne skutki, np. dobra jakość matczynej opieki łagodziła konsekwencje depresji okołoporodowej (Smeeth i in. 2021). Wspomniana wyżej neuroplastyczność, czyli zdolność do przebudowy i tworzenia się połączeń nerwowych w reakcji na doświadczenie i bodźce ze środowiska, została zaobserwowana podczas neuroobrazowania jako efekt oddziaływań psychoterapeutycznych na dorosłych (Marwood i in., 2018). Badania pokazują, że psychoterapia niektórych zaburzeń, np. PTSD (Yehuda i in., 2013) i borderline (Perround i in., 2013) powoduje zmiany epigenetyczne. Trzeba wspomnieć, że wpływ oddziaływań terapeutycznych nie zawsze powodował podobne efekty. Epigenetyka zdaje się być kluczowa w zaburzeniach, które dotyczą wydarzeń traumatycznych i stresowych, w depresji (Kaliman, 2018), schizofrenii (Roth i in., 2009) i w chorobach o charakterze neurodegeneracyjnym (np. Alzheimer) (Gruber, 2011).
“Z badań wynika, że najsilniejszy wpływ na zmianę mają doświadczenia przełomowe, naruszające utrwalony obraz siebie i świata (np. zmiana z „jestem słaby, nic nie umiem” na
„wiem i umiem, jestem dobry, jestem OK.” lub z „życie to dżungla, gdzie trzeba walczyć o
przetrwanie” na „świat jest generalnie przyjazny, a ja umiem sobie poradzić z problemami”, albo ze „szkołą, nauczyciele – to nie dla mnie, do niczego się nie nadaję” na „jestem ważny i kompetentny” (Skubiak i Taraszkiewicz, 2018, s.128)
To właśnie poprzez psychoterapię i pomoc psychologiczną jesteśmy w stanie “naruszyć” utrwalone schematy, podważyć zniekształcenia poznawcze, nauczyć nowych tendencji poznawczych i behawioralnych, a tym samym znacząco zmodyfikować światopogląd jednostki na bardziej sprzyjający remisji zaburzeń. Dodatkowo, specjaliści od zdrowia psychicznego coraz więcej uwagi poświęcają takim aspektom jak dieta, czy ruch fizyczny. Prawidłowy, zdrowy styl życia, tak samo jak miłość, troska, nowość i pokonywanie trudności to czynniki ze strony środowiska, które mają najbardziej pozytywny wpływ na rozwój mózgu (tamże).
Jak pisze Duch (2013), żeby w pełni zrozumieć zaburzenia psychiczne i psychoorganiczne trzeba podjąć się wyzwania, które polegać będzie na eksploracji i próbie zrozumienia zarówno procesów zachodzących w mózgu, ale także “genetyki, epigenetyki, wpływu środowiska na powstawanie ścieżek sygnałowych, budowę komórek, tkanek, neuronów i ich sieci, powstawanie fenotypów procesów kognitywnych”. To holistyczne podejście do człowieka, poznanie jego funkcjonowania jako całości, ale również jego środowiska i potencjalnych wpływów pokoleniowych, daje szansę na coraz lepsze i bardziej skuteczne interwencje terapeutyczne, które będą uwzględniać całą ekologię życia jednostki.
Bibliografia:
Cosín-Tomás, M., Álvarez-López, M. J., Companys-Alemany, J., Kaliman, P.,
González-Castillo, C., Ortuño-Sahagún, D., … & Griñán-Ferré, C. (2018). Temporal integrative analysis of mRNA and microRNAs expression profiles and epigenetic alterations in female SAMP8, a model of age-related cognitive decline. Frontiers in genetics, 9, 596. https://doi.org/10.3389/fgene.2018.00596
Duch, W. (2013). Mózgi i Edukacja: W Stronę Fenomiki Neurokognitywnej.. Informatyka w Edukacji, 5-7 lipiec, 2013, Toruń.
Dmitrzak-Węglarz, M., & Hauser, J. (2009). Mechanizmy epigenetyczne w chorobach psychicznych i zaburzeniach funkcji poznawczych. Psychiatria, 6(2), 51-60.
Flis, S., Flis, K., & Spławiński, J. (2007). Modyfikacje epigenetyczne a nowotwory.
Nowotwory, 57, 427-427.
Gruber, B. (2011). Epigenetyka a etiologia chorób neurodegeneracyjnych. Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej, 65, 542-551. https://doi.org/10.5604/17322693.956497
Jablonka, E. and Lamb, M.J. (2002), The Changing Concept of Epigenetics. Annals of the New York Academy of Sciences, 981, 82-96.
Jośko-Ochojska, J. (2019). Epigenetic understanding of pain mechanisms and modern treatment perspectives. BÓL.
Junien C, al e: Le nouveau paradigme de l’Origine développementale de la santé et des maladies (DOHaD), Epigénétique, Environnement : preuves et chaînons manquants. Medecine Sciences, 2015.
Kapiszewska, M. (Ed.). (2011). Środowisko i gospodarka hormonalna u kobiet. Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z.o.o. Oficyna Wydawnicza AFM. ISBN
978-83-7571-195-0.
https://repozytorium.ka.edu.pl/server/api/core/bitstreams/bd8ecff9-afb7-447c-8d8b- 38ea7432992b/content
Kaliman P. (2019). Epigenetics and meditation. Current opinion in psychology, 28, 76–80. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2018.11.010
Marwood, L., Wise, T., Perkins, A. M., & Cleare, A. J. (2018). Meta-analyses of the neural mechanisms and predictors of response to psychotherapy in depression and anxiety. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 95, 61-72.
Masterpasqua, F. (2009). Psychology and epigenetics. Review of General Psychology, 13(3), 194–201. https://doi.org/10.1037/a0016301
Mehl-Madrona, L., McFarlane, P., & Mainguy, B. (2020). Epigenetics, Gender, and Sex in the Diagnosis of Depression. Current Psychiatry Research and Reviews, 15(4), 277–289. https://doi.org/10.2174/2666082215666191029141418
Neuenschwander, R., Hookenson, K., Brain, U., Grunau, R.E., Devlin, A.M., Weinberg, J., Diamond, A., Oberlander, T.F. Children’s stress regulation mediates the association between prenatal maternal mood and child executive functions for boys, but not girls.Development and Psychopathology, 30(3), 953-969. https://doi.org/10.1017/S095457941800041X
Park, M., & Kobor, M.S. (2015). The Potential of Social Epigenetics for Child Health Policy.
Canadian Public Policy, 41(2), 89-96. https://www.muse.jhu.edu/article/602151 Perroud, N., Salzmann, A., Prada, P., Nicastro, R., Hoeppli, M. E., Furrer, S., … Malafosse,
A. (2013). Response to psychotherapy in borderline personality disorder and methylation status of the BDNF gene. Translational Psychiatry, 3, e207. https://doi.org/10.1038/tp.2012.140
Roth, T.L., Lubin, F.D., Sodhi, M., Kleinman, J.E. (2009). Epigenetic mechanisms in schizophrenia. Biochimica et Biophysica Acta. 1790(9), 869-77, https://doi.org/10.1016/j.bbagen.2009.06.009
Skubiak, B., Taraszkiewicz, M. (2018). Badania neuronauk a rozwiązywanie problemów społecznych. Gospodarka w Praktyce i Teorii, 52(3), 123-131.
Smeeth, D., Beck, S., Karam, E. G., & Pluess, M. (2021). The role of epigenetics in psychological resilience. The Lancet Psychiatry, 8(7), 620-629.
Yehuda, R. , Halligan, S.L., Grossman, R. (2001). Childhood trauma and risk for PTSD: Relationship to intergenerational effects of trauma, parental PTSD, and cortisol excretion. Development and Psychopathology, 13(3), 733-753. https://doi.org/10.1017/S0954579401003170
Yehuda, R., Daskalakis, N. P., Desarnaud, F., Makotkine, I., Lehrner, A. L., Koch, E., … & Bierer, L. M. (2013). Epigenetic biomarkers as predictors and correlates of symptom improvement following psychotherapy in combat veterans with PTSD. Frontiers in psychiatry, 4, 118.
Yehuda, R., Engel, S. M., Brand, S. R., Seckl, J., Marcus, S. M., & Berkowitz, G. S. (2005).
Transgenerational Effects of Posttraumatic Stress Disorder in Babies of Mothers Exposed to the World Trade Center Attacks during Pregnancy. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 90(7), 4115–4118. https://doi.org/10.1210/jc.2005-0550
Pomoc psychologiczna w UK 